GECEYE YAZILMIŞ BİR SORU
Başımı yastıktan yastığa çevirdim. Gece halen
yorganını üzerimize çekmişti. Dışarıda hazır cevaplar yoktu ama sorular vardı.
Düşündüm: İnsanlığı bugüne getiren şey, doğru cevaplar değil, aynı soruyu
farklı biçimlerde sormayı sürdürmesiydi.
“Bilmiyorum ama arıyorum…”
Güven SERİN
FRİŞKANIN TAŞIDIĞI SES: ÖKSEL DEMİR
Kimi insanlar, yaşadıkları kentlere sadece ayak izlerini değil, seslerini bırakırlar. Sokaklarda yürürken duymazsınız belki; ama rüzgâr bir an yön değiştirince, bir dizenin içinden geçip gelir o ses… Öksel Demir’in sesi böyleydi; insanın içine doğru konuşan bir şairin sesi.
Uzun zaman dışarılara çıkmıyordu. Bedeni daralan bir dünyadaydı belki ama zihni ve yüreği, bir kentin ufku kadar genişti. Her ay uğradığı zamanlar, atölyenin kapısından içeriye girerken getirdiği ağırbaşlı selam, ardından yazılara eğilen bakışlar… Sanki bir metni değil de, bir insanı dinler gibi okurdu satırları. Eleştirisi bile öğretmenceydi; incitmeden, kırmadan, ama eğilip bükmeden.
Bizi bir araya getiren şey sadece edebiyat değildi; bir kente aynı yerden bakmaktı: Hora Feneri… Yazılarımda sıkça andığım, rüzgârına, yalnızlığına, ışığına yaslandığım o uç nokta… Meğer o,benden çok önce Hora Feneri’yle edebi bir bağ kurmuştu. Şiirlerine, öykülerine taşımıştı.O kayalığın,o ışığın,o yalnız bekleyişin şiirini çoktan içine almıştı.Ganos Dağları’yla kurduğu dostluk da öyleydi; doğayı seyretmek için değil,onunla konuşmak için çıkanlardandı.
Yaşadığımız kente sımsıkı bağlı oluşumuz, belki de dostluğumuzun en sağlam harcıydı. Aynı rüzgâra yüz vermek, aynı denizi aynı hüzünle, aynı umutla sevmek… Bizim ortak toprağımız buydu: Tekirdağ’ın toprağı, Ganos’un sessizliği, Hora’nın ışığı.
Bir gün Ahmet Say’la Yelken Kulüp’te şarap içme düşü… Telefon dostluklarını ete kemiğe bürüneceği o masa… Ertelendi. Bazı hayaller, bu dünyaya sığmaz; başka bir zamana, belki de en güzel zamana kalır. İnsanın bazı dostlukları, rüzgârın öte yakasında tamamlanır.
Öksel Demir, kentine âşık ama kör bir aşkla değil; sevenin cesaretiyle seven bir şairdi. Onun dizelerinde Tekirdağ bir kartpostal güzelliğiyle değil, bütün çıplaklığıyla durur:
“Kaç kez gitmek istedim bu kentten/Sıkıldım/Kırıldım/Kaç kez terk ettim/Ama sonunda yine döndüm/Neydi beni çağıran? Deniz mi?/Doğası mı? Durmadan kıyıları deven poyrazı mı?/ Yağmuru mu, çiçeği mi?/Denizi sürgün etmişliği mi, bakımsızlığı mı?”
Bu dizelerde hem sevdanın çağrısı, hem küskünlüğün sızısı var. Hem güzelliğe teslimiyet, hem ihmale isyan. Bir kenti böyle anlatmak, ancak ona gerçekten ait olanların harcıdır. Ne romantik bir kaçış ne de hamasi bir övgü… Dürüst, yalın ve tok…
Tekirdağ’ı anlatırken denizin tuzunu değil, ruhunun tuzunu tattırırdı. Frişka gibi bir neşe vardı onda; annesinden öğrenilmiş, Anadolu’nun sesinden, sofrasından, sabrından süzülmüş bir neşe… Gürültüsüz, ama derin, sakin ama dirençli.
Şairdi, öğretmendi, sanayiciydi; ama hepsinden önce “insan” dı. İnsanı merkeze alan, kentti insandan ayırmayan, doğayı da, yoksunluğu da, rüzgârı da aynı vicdan terazisinde tartan bir insan.
Bugün aramızda değil. Bazı insanlar ölmez; edebiyatın içine karışır. Kimi sesler susmaz, rüzgârın içine karışır.
Öksel Demir şimdi Ganoslar’ın sırtında, Hora Feneri’nin ışığında, Tekirdağ’ın poyrazında konuşuyor.
Ve biz her frişka estiğinde, bir yazının kenarında, bir dizenin ortasında, bilmeden de olsa onu dinliyoruz.
Güven SERİN
AHMET CEMAL: KIRK YILIN SESSİZLİĞİ
Bir kitabın kapısında kırk yıl beklemek… Bu, Ahmet Cemal’in sadece çeviri anlayışı değil, hayata bakışının da özetidir. Genç yaşında Hermann Broch’un Vergilius’un Ölümüne yaklaştığında, metnin yoğunluğu onu hem büyülemiş hem de geri itmiştir.”Dilimin bu yükü taşıyamayacağını fark ettim” diye yazar kitabın girişinde. O geri çekiliş, eksiklikten değil; fazlalıktan doğan bir bilinçtir. Çünkü mazı metinler çevirmeni hemen kabul etmez.
Ahmet Cemal’in bir röportajında söylediği şu cümle, kırk yılın denen gerekli olduğunu açıklar niteliktedir:
“Bazı kitapların kapısını
açmak için önce kendi iç sesinizi susturmanız gerekir.”
Kendi sesini susturmak… Bunu herkes yapamaz. Çevirmenler de çoğu zaman yapmaz. Ama Ahmet Cemal’in en belirgin fazileti buydu: Kendini geri çekme cesareti.
Bir başka söyleyişsisinde,”Çevirmen
görünmeyendir,” der. “Görünmek isteyen çevirmen, metnin hakkını
eksiltir.”Hakkını eksiltmemek, kırk yıllık bekleyişin tek amacıdır.
Alberto Manguel,”Her çeviri bir ağıttır” dediğinde, belki de tam bu kaybı kasteder:
Metni bir dilden ötekine taşırken,
metne dokunan her parmak izinde bir eksilme olur. Bu yüzden çevirmen, metne
dokunurken nefesini tutmak zorundadır. Ahmet Cemal’in Broch’un kapısında
yıllarca durması, işte bu nefes tutma halidir.
Onun bir başka sözünü de burada hatırlamak gerekir:
“Dil, insanın kendisine karşı duyduğu sorumluluğun aynasıdır.”
İnsanın kendisine karşı sorumluluğu… Sözcükleri eğip bükmemek, aceleye getirmemek, duyguyu kabartmamak! Ahmet Cemal’in ruhu, bir kelimeyi yerine oturtmadan önce uzun uzun onu yoklayan bir sabırdan oluşur.
Kimi öğrencileri onun derslerinden çıkınca şöyle derlerdi:
“Hocanın konuşması yavaş değil,
sadece düşünceleri hızlandırmıyor.” Çünkü o,düşüncenin aceleyle kirleneceğini inanırdı.
Bu yüzden çeviri onun için yalnızca teknik bir eylem değil; bir karakter
sınavıydı.
Manguel’in ağıt benzetmesi ile Ahmet Cemal’in kırk yıllık bekleyişi birleşince ortaya şöyle bir hakikat çıkıyor:
Çeviri, metnin yalnızlığını
üstlenme biçimidir.
Moda sokaklarında yürümeyi seven biri için-ki o semtin sakinliğine en yakışan ruhlardan birisiydi. Bir başka röportajında şöyle diyor:
“İyi bir çeviri, okurken
çevirmenin nefesini duyurmamalıdır.”
Nefesini duyurmamak…
Bu yalnızca ustaların
başarabileceği bir görünmezliktir.
Bugün Broch’un kitabını elimize aldığımızda sayfaların arasında dolaşan sadece büyük bir metin değil, Ahmet Cemal’in nefesini tutmuş kırk yıllık sabrında gölgesidir. O gölge, gürültüsüz bir vicdanın ta kendisidir…
Belki de bu yüzden Ahmet Cemal’in bıraktığı her eser, bir tür sığınak hissi verir. Günümüzün hızlı ve hoyrat dünyasında, hâla emekle, sessizlikle, düşünebileceğini hatırlatan bir sığınak…
İnsan ister istemez şunu düşünüyor:
Bazı çeviriler metni
yüceltir; bazıları çevirmeni. Ama çok azı insanın içindeki sessizliğe dokunur.
Ahmet Cemal’in çevirileri bu
küçük azınlığın içindedir.
Güven SERİN
AĞAÇLARIN DİLİYLE TEKİRDAĞ
Ağaçlar…
Tekirdağ’ın kıyıcığında yaşayanlardan birisiyim. Sabah rüzgârı estiğinde tuzu, akşamüstü ise aynı rüzgâr estiğinde ormandan toprak ve reçine kokuları taşır. Bu kadim şehir, iki nefes arasında durur; dalga ile yaprak arasında.
Bir yer, adını bildiği ağaç kadar hatırlanır. Adı ve öyküsü bilinmeyen ağaç, hafızadan da, kalpten de düşer. Çoğumuz, yanından her gün geçtiğimiz ağaçların adını ya bilmeyiz ya da yanlış biliriz.”Çam ağacı işte”, “kavak”, “bir ağaç”…Bu kadar. Hâlbuki mitolojide, masallarda, şiirde ağaçlar ve çiçekler birer süs değildir; birer tanıktır. Sessiz görünürler ama olan biteni unutmayanlardandır.
Şehir içine sonradan ekilen nice ağaç ve bitki var. Hepsi misafir değil; çoğu artık ev sahibi. Fakat hikâyesi olmayan ev sahibi olur mu? Olsa olsa sessiz bir yabancı olur. Belli noktalarda küçük tabelalar olsa… Buyurgan olmayan, nutuk atmayan; sadece tanıtan, fısıldayan. İnsanlar durur okur. Bir süre sonra herkesin bir bağı olur: “Benim ağacım” der, “şu çiçek.” Kültür dediğimiz şey biraz da böyle beslenir ve tutar.
Bu basit ama çok önemli zahmetten neden kaçınıldığını anlamak zor! Çünkü kayıp basit gibi, sessiz gibi görünse de çok derindir.
Yıllar önce Çanakkale Gelibolu’daki anma törenlerinde, Avustralya ve Yeni Zelandaların hazırladığı bir kitapçık geçti elime. Bu topraklara düşen atalarını anlatıyorlardı ama savaşla değil; bitkilerle, çiçeklerle… Beyaz çiçekli laden, Gelibolu biberiyesi… Öyküleriyle, mitolojik anlamlarıyla. Hâla saklarım o küçük kitapçığı. Düşmanın torunları bile bu toprağın çiçeğine eğilmişken, bizim suskunluğumuz ağır gelmiyor mu?
Antalya Karaalioğlu Parkı’ndaki çitlembik ağacından daha önce çok söz ettim. Onu seven belki bir şair, belki bir yazar veya sadece orada doğup büyümüş bir adam çitlembik ağacına duyduğu bağı metal bir panoya yazmış. İnsanlar geliyor, okuyor; çitlembik ağacıyla bağ kuruyor, belki de ayrı bir iletişimle konuşmaya başlıyorlar. Gün batarken Akdeniz’in, Toroslar’ın üstüne… Ağaç konuşmaz sanırız; oysa biz dinlemeyi unuttuk.
Sabancı Müzesi Atlı Köşk bahçesinde her ağacın, her çiçeğin adı var. Küçük tabelalar… Ne bağırır, ne buyurur; sadece “ben buyum” der.
Gelelim Tekirdağ’a. Bu toprağın öz evlatları var: Meşeler. Yüzlerce yıl buradalar. Rüzgârı tanırlar, sert kışları ve toprağı bilirler. Baltayı da gördüler, yangını da. Ama onları tanıtan, gençlere gösteren, öykülerini anlatan tek bir tabela, kitapçık yok. Neden bu vurdumduymazlık?
Bir de çınarlar… Bu coğrafyada çınar sadece ağaç değil; meydandır, beklemedir, tanıklıktır. Altında nikâh beklenmiş, pazarlık yapılmış, askere giden uğurlanmış, küslükler barışa dönüşmüş. Çınar, gölgesini eşit serer. Tekirdağ’ın çınarları da böyledir. Kimi tuzlu rüzgâra alışık, kimi sert kuzey rüzgârıyla sertleşmiş. Gövdelerindeki yarıklar yaş çizgisi olmaktan öte her biri bir hikâyedir.
Burada açık ve net olarak sesleniyorum:
Bu satırlar, başta Tekirdağ Büyükşehir Belediyesi olmak üzere ilçe belediyelerine, kültür müdürlüklerine ve park ve bahçeler birimlerine açık bir çağrıdır. Büyük bütçeler, dev projeler gerekmez. Birkaç iyi metin, doğru yerlere konmuş küçük tabelalar ve biraz şehir ahlakı yeter.
Tekirdağ, meşelerini, çınarlarını, ıhlamur ağaçlarını, erguvanlarını, ılgın ağaçlarını susturarak büyüyemez! Tam tersi, onların hikâyelerini anlatarak, aktararak daha da büyür, daha da güzelleşir.
Güven SERİN
BEN, YAZMA
EĞİLİMLİYİM
Hani şairin dizelerindeki gibi; karanfil eğilimli, karanfil sevdalısı olan sevgilisine bir karanfil uzatması misali, bir yazarın aşkı da yazmaktır; yazma eğilimlidir; her vakit…
Almış olduğum davetlerde, katılmış olduğum etkinliklerde neredeyse herkes fotoğraf çekmemi istiyor. Daha çok ve daha çok çekilen milyarlarca fotoğraf; ne yazık ki esin ve huzur kaynağı olmamış gibi anlaşılıyor; bu kadim millete…
Oysa yüzlerce fotoğraf yerine birkaç fotoğraf ve onları anlatacak birkaç değerli an ve bu anların yazı sanatına dönüşmesi; kıymetlerin, dönüşümlerin, mirasların da en değerlisi değil midir?
Birkaç kuşak öteden veya yakın zamanlardan bize yazılmış olan bir mektup, birkaç satır karşımıza çıkmış olsa; sözcüklerin içinde yüzmeye, onlarla birlikte sarmaş dolaş olup dolaşmaya kalkmayız mı?
Sözün ve yazının erdemi, insan denen canlının uçsuz bucaksız evrende, yaşam ve gizem dolu bu gezegende kaybolmaması için her daim yakınında olması gerekmez mi?
Davetli gittiğim resim sergisinde, sergiye katılan hanımefendilerin yakınlarıyla birlikte açılış, kurdele kesmek adına bir araya gelen topluluğu takip eden bir tek gazeteci ve bir tek gazete yazarı vardı. Gazete yazarı ben oluyorum. Gazete sahibi fotoğraf eğilimli insanlarımızın isteklerini bildiği için artık; ona her bakan ve gülümseyenin fotoğrafını çekiyor. Açılışı görüntülemek için, topluluğun karşısındaki yerini almış. Buraya kadar her şey normal! Fakat benim topluluğun içinde olmama içerlemiş olan hanımefendiler, büyük topluluğun parçası olan kadın kursiyerler;
“ Sende o tarafa geç! Sende
fotoğraf çek!”
Sözlerinin ardı arkası kesilmeyeceğini anlamış olmalıyım ki ağzımdan Edip Cansever tarzı yarı şiirsel, yarı kurtulma çabaları içinde bir söz çıktı;
“ Ben yazma eğilimli yazarım. Fotoğraf çekmek için değil, sizlerin başarı öykünüzü dinlemek, anlamak, yazmak için geldim” ifadelerim karşısında o büyük seslenişin kadın korosu, birden sustu sanki her yer sütliman oldu…
Bu büyük telaşımız karşısında, özellikle her halimizi, her anımızı fotoğraflayıp paylaşma aşkımızı derin derin yorumlayacak haddi kendimde görmüyorum. Sadece bir yazar, bir izleyici, bu zamanın şahidi olan bir insan olarak dikkatle izliyor ve takip ediyorum. Bu kadar telaş, emek, binlerce, on binlerce fotoğraf paylaşımı yapan insanların neşesi ve huzuru aynı anda artmıyor. Hep bir beğenilme, hep bir takdir, hep bir gösterme çabası yorucu olsa da, onlar yorulmuyor ise, bu; bir askerin ordusuna inanıp, görevini son nefese kadar yapma aşkına dönüşmüşse ne demeliyiz? Sadece susarak alkışlarım…
Diğer taraftan, sade yaşamın peşinde koşanlara da kendi düşüncelerimi paylaşmak isterim. Evrim; eleği sallıyor, sallıyor ve sallıyor…
Dönüşüm için teknoloji ve hızla doğadan, kırlardan, doğallıktan kaçan insanları adına kent dedikleri, eğri büğrü beton kalelerin içine sıkıştırmış, hatta hapsetmiş durumda…
Bu sallantıda ezilenler, kırılanlar, eriyenler evrimin, bu yaşlı gezegenin umurunda bile değil. Sanıyorum en karlı çıkacak olanlar, bilim insanlarının da inandığı, tespit ettiği canlılar olacak; “En iyi uyum sağlayanlar…” En iyi uyum sağlayanların yanında, en az masrafla en sade yaşayanlar…
Bazen bir ıslık, bir mırıltı bile binlerce elin sınırlı ve koşullu alkışından, seslenişinden çok daha yüce, kalıcı ve sıcaktır…
Güven SERİN
TAMER KAPTAN ve GİTME CESARETİ
Tamer PALA…
Yakın dostlarının ona neden Tamer Kaptan dediğini bilmek için denizci olmaya gerek yok. Bazı insanlar karaya ait değildir; ayakları toprağa basar ama ruhları hep açıktaki bir maviliğe bakar. Tamer de onlardan birisidir. Serüvenlerini planlardan çok iç sesine, korkusuzluğundan çok kararlığına borçlu olanlardan.
Ağrı Dağı yolculuğu da öyleydi. Birlikte konuşulmuştu belki ama o,zirveyle tek başına konuşmayı seçti. Mücadelesini yalnız verdi, anılar denizine bir Ağrı Dağı’nı ekledi. Kimi zirveler kalabalık kaldırmaz; insan, kendisiyle baş başa kalmak ister.
Bir süredir görüşemiyorduk. Telefonlar vardı, sesler vardı ama göz yoktu. Atölyeye uğramış, kapalı bulmuş, görememiş… Merak etmiş, üzülmüş. Ve aradı. Sonra, birkaç gün önce, tamamen tesadüfen, atölyede karşılaştık. Tesadüf dediğime bakmayın; bazı karşılaşmaların bahanesi olur sadece.
Yüzünde bir telaş vardı.
O tanıdık pırıltı… Yeni bir şey söyleyecek, belki bir haber, belki bir müjde… Daha muhabbetin başında “Senin de fikrini almak istiyorum” derken, kendi fikrini çoktan vermiş. Uçak biletlerini almış bile. O geliş, biraz veda gibiydi. Adını koyamadığım duygular bıraktı ortada.
Uzaklara gitmek istediğini açık ve net olarak anlattı.Ama asıl cümle…
İnsanın dostunun kalbine ağır gelen o sözcükler:
“Burada ölmek istemiyorum arkadaşım. Öleceksem gideceğim yerde öleyim.”
Bu bir kaçış değil, bir itiraftı.
Yaşadığı şehre kızgındı.Yüzlerce anının olduğu yerlere…Kendi gibi dobra olmayanlara,riske giremeyenlere,serüvenlerini başka ömürlere erteleyenlere,iç sesini susturmayı olgunluk sananlara kırgındı.
Onun yaptığı, yeni değil aslında. Ondan önce de yapanlar oldu. Kimi insanlar, kalmak yerine gitmeyi tercih ederler.
Cevat Şakir, Bodrum’da kendine yeniden bir isim ve deniz kurdu. Jack London, kuzeyin soğuğunda kendi ateşini aradı. Gauguin, resmini Polinezya ışığında tamamladı. Nazım Hikmet, yurdundan uzakta kalbinin coğrafyasını yazdı. Hepsinin ortak noktası vardı: Haritayı değil, iç sesini dinlemek.
Şimdi Tamer Kaptan da Kaf Dağları’nın çok ardında bir yerde yaşam arayacak. Onun yaptığı, ressamların, şairlerin, yazarların yüzyıllardır yaptığıyla aynı: Yeniden doğmayı göze almak…
Polinezya’da,Şeyseller’de,Fransa’nın kıyısında,İsveç’in sesszliğinde…Halikarnas Balıkçısı’nın yaptığı gibi; sürgünü kader değil,liman saymak.
Tamer Kaptan birkaç hafta içinde belki de hayatının en büyük kararına doğru yola çıkacak.
Geri dönüşü olur mu, olmaz mı
bilinmez. Ama bildiğim bir şey var:
Kimi insanlar gitmezse ölür. Bazıları kalırsa…
Bu yazıyı yazarken içimde tarifsiz bir hüzün var. Ama bu, kaybetme hüznü değil. Bu cesarete duyulan saygının ağırlığı. Gitmek kolay bir şey değil. Asıl zor olan, insanın “ben burada tamamlanmıyorum” diyebilmesi.
Tamer Kaptan’a yolun açık olsu demeyeceğim. Yolu zaten açık. Rüzgârı bol olsun demeyeceğim; o rüzgârı kendi yaratıyor.
Sadece şu notu düşmek istiyorum:
Bu şehir, içindeki kaptanları tutamıyorsa; limanı veya limanları olmakla övünmemeli…
Güven SERİN
Bir genç kadın hayatını
kaybediyor…
Olayın etrafı sorularla
çevrili…
Toplumsal hafıza çözüm
bekliyor…
Benim kırgınlığım da tam
burada başlıyor.
Eğer bir aile yıllarca “sözün
gücüyle” var olduysa, en çok sessizlikleriyle yargılanır.
Defne Joy Foster’in ölümü kapanmış bir hikâye
değil. Belki dosya kapandı ama toplumun zihninde o kapı aralık duruyor. Ne abartıyorum,
ne de görmezden geliyorum. Sadece kayda geçiriyorum.
Çünkü insanlık biraz da budur: Toplumun unutmayı tercih ettiği sessizlikleri yeniden görünür kılmak.
Güven SERİN
BAYKOCA’NIN RÜZGÂRI ve BARIŞ MANÇO
Toplum destanını unuttuğunda
ruhunu kaybeder.
“Kim olduğumuzu”
unuttuğumuzda modern çağın bütün parıltısı bir anda anlamsızlaşır.
YIL DEĞİŞTİ, BİTPAZARINA NUR YAĞDI
Her zaman yeni yıl gelirken takvim de değişiyor, ama insan çoğu zaman yerinde kalıyor. Bir gecede veya 365 günde eskiyen yıl, bir gecede yenilenen umut fikri; kulağa çok hoş, ruha ise çok ağır geliyor. Biliyoruz ki hayat, o kadar hızlı karar değiştirmiyor. Zaman hep koşuyor; insan ise çoğu zaman ardında bıraktıklarını toparlamakla meşgul…
Bu yüzden “iyi yıllar” , “ mutlu yıllar” denince, insan bir an duruyor. İyi olan nedir, mutlu kime denir, pek düşünülmeyen kavramlar değil midir? Çoğu zaman olduğu gibi, söz ağızdan çıkınca, kalp ise arkadan yetişmeye çalışıyor.
Oysa halk bilir aslını:
İyi yıl; borcun az, uykunun derin ve huzurlu olduğu yıldır.
Mutlu Yıl; sofra başında
yüzlerin eksilmediği, sokaktaki insanın gülümsediği yıldır.
Bugünün dünyası bir yandan “yenilen” der, öte yandan “biriktir” diye uyarır durur. Evler büyür, odalar tıka basa dolar, dolaplar taşar. Balkonlar bile bu kültürden payını alırlar. Anne-baba bir ömür boyunca “lazım olur” diyerek saklar; sandıklar, vitrinler, çekmeceler sessizce dolup taşar. O eşyalar ile birlikte hatıralar da yerleşir eve.
Ya sonra? Zaman kimseye sormadan, danışmadan kendi işini yapar; her daim yaptığı gibi! Gözler yumulunca, evler ve odalara, dolaplara, vitrinlere kurulmuş eşyalar savrulur… Kısacası, evler susar.
Uzaklarda yaşayan çocuklar gelir; suçlu değiller, aceleleri vardır. Yaşam onları başka diyarlara savurmuştur. Ne saklananın hikâyesini bilirler, ne suskunluğun dilini… Ev boşaltılır. Bir ömrün ağırlığı, kasalara sığdırılır.
Ve işte tam da o noktada, kimsenin adını koymadığı bir şey gerçekleşir:
Bitpazarına nur yağar.
Bu nur; ne alaycıdır, ne de acıklı. Burası, biriktirmenin vardığı yerdir. Ama eşyaların son durağı değil; hayatların el değiştirdiği bir eşiktir.
Bir zamanlar başköşede duran masa, şimdi başka bir evde çay, kahve sunar. Anılarla dolu bir yastık, başka bir omuza yaslanır. Bir çerçeve, tanımadığı yabancı bir duvara asılır. Eşyalar utançla değil, sessiz bir kaderle yol alır.
İnsanlık bugün uzay çağının yamacında duruyor. Yıldızlara bakıyor, gezegen hesaplıyor; ama hâla birbirine “iyi yıllar” dilerken neyi dilediğini sanki tam bilmiyor. Belki de bu yüzden daha muhteşem hayallerden çok, daha gerçek ve doğal günlere ihtiyacımız var.
Yeni yıl, tek bir gecede vaat edebilir mi? Etmemeli… İnsan yılda bir değil; ocakta, martta, temmuzda, kasımda da yenilenebilir. Bir ayı daha sabırla geçirebilir. Bir ayı daha az eşya, daha çok hatırayla kapatabilir. Hatta insan, isterse anıları öldürmeden, bulunduğu ana her daim başka tohumlar ekebilecek zihinsel zenginliğe sahip tek canlıdır.
İşte bu bakış, kadim zamanlardan beri bize yabancı değil. Barış Manço’nun dünyaya hem memleketten hem insanlıktan bakan o şarkısında olduğu gibi; yerini, kimliğini, yolunu soran ama kavga etmeyen bir ses vardır.
Ne sadece eskiye sığınır, ne de yeniyi kutsar. İnsanı insan olduğu yerden çağırır. Yeni yıl, tam da burada düşünmek istiyor. Daha çok almak değil, daha çok bırakmak üzerine…
Takvim değişirken insan da şunu da sorabilir kendine:
“Benden sonra ne kalacak?”
Eşya mı, yoksa eşyanın başına gelen; sonsuza, evrensele yazgılı bir hikâye mi? Belki de iyi yıllar dilemek; çok şey istemek değil, az şeye razı olmayı bilmektir!
Belki de bitpazarına yağan nur, şunu fısıldıyor:
İnsan gider. Eşya kalır. Ama asıl kalan nasıl yaşandığıdır…
Güven SERİN
BÜYÜLÜ BEYAZ PERDEYE İKİ AYRI DOKUNUŞ
Beyaz perde, özellikle son gitmiş olduğum Soyut Dışavurumcu Bir Dostluğun Anatomisi veya Yan Yana filmi, çocuklukta kurulan bir dostluğun çağrısıydı. Çocukluk derken, çok az çocuğun doğduğu yerde haftada iki kez film gösterildiği yıllara, o hatıralara dokunma şansı vardır. Bu hatıraların en yakın tanığı Mehmet Amcam ( Mehmet Serin ) dir. İzlediğimiz filmler belki sanat yönünden zayıfta zayıf olmasına ama sinema kültürümün emekleme zamanlarıyla birlikte ilk inşaatının başladığı yıllardı.
Kimi filmler; hikâyesinden çok insana bakışıyla hatırlanıyor. Can Dostum da böyle bir filmdi. Fransız orijinali, seyircisini zorlamadan, parmak sallamadan, “bak böyle olmalı” demeden anlatıyordu. Samimiydi… Sessizdi… Yer yer güldürüyor ama asla gürültü yapmıyordu. En önemlisi de insanı, olduğu haliyle kabul ediyordu.
Haluk Bilginer’in rol aldığı uyarlamayı izlerken ise şunu düşündüm:
Bu filmde çok ciddi emek var, ama o emek zaman zaman hikâyenin önüne geçiyor. Filmin hakkını da teslim etmeliyim; Haluk Bilginer rolüne çok iyi çalışmış, yaşamış ve rolünü iyice sindirmiş.
Feyyaz Yiğit, alıştığımız
komedi kalıplarının dışına çıkarak ciddi bir yükün altına girmiş.
Hatice Aslan ve Bilge Önal da
rollerini büyük bir disiplinle taşımış. Oyunculuklar zayıf değil; aksine çok
güçlüydü.
O büyülü beyaz perde, yani sinema sadece iyi oyunculukla ayakta kalmıyor, zihinlerin derinine inemiyor.
Fransız orijinalinde hayat, olduğu gibi akıyor. Bilge Önal’ın canlandırdığı Figen karakterinin cinsel yönelimi saklanmıyor, fısıldanmıyor, utanılacak bir şey gibi köşeye itilmiyor. Kız arkadaşıyla bir anlığına görülmesi bile “normal” in tanımı olarak duruyor ortada. Çünkü film seyircisine “alış” demiyor; zaten alışıkmış gibi davranıyor.
Uyarlamada ise aynı durum kulağa fısıldanıyor. Fısıltı, sinemada çoğu zaman cesaretin değil, çekingenliğin işareti sayılıyor. Ama beyaz perde, tam aksine çekingenliği değil, cesareti sever.
Bir diğer mesele de dil…
Orijinal filmde argo yerli yerinde, ölçülü ve hikâyeye hizmet ediyor. Uyarlamada ise argo, gereğinden fazla ve çoğu yerde hikâyenin önüne geçen bir gürültüye dönüşüyor. Ne yazık ki, oyuncuların bütün emeği, bazı sahnelerde bu emeği kurtarmaya yetmiyor.
Küçük ama önemli bir detay:
Fransız filminde “acil” hastaneye yetişmeye telaşı, evrensel bir kaygı olarak duruyor. Bizde ise hastane adı veriliyor ve sahneye ticaretin kurnaz kokusu siniyor. O an, film sanki tökezliyor. Sanmayın ki bunu seyirci fark etmiyor! Beyaz perdenin şöyle bir yanı vardır; samimiyetsizliği hemen ele verir.
Şunu açıkça söylemek isterim:
Bu uyarlama asla kötü bir film değil. Ama orijinal filmin kalpten gelen sadeliğini tam olarak yakalayamıyor.
Yine de; oyuncuların emeğine
saygı duyuyorum. Haluk Bilginer’in yüzündeki o büyük yorgunluk, Feyyaz Yiğit’in
doğallığı, Hatice Aslan’ın bakışı… Bunlar sıradan ve kolay şeyler değil. Belli
ki herkes elinden geleni yapmış.
Belki de mesele ne uyarlamada, ne oyunculukta, ne de teknik detaylarda. Mesele, hikâyeye ne kadar güvendiğimizde gizli. Can Dostum, seyircisine güveniyordu; susarak anlatıyor, abartmadan dokunuyordu. Bizim uyarlamada ise anlatmak yetmemiş, altı çizilmiş, ses yükselmiş.
Beyaz perde kendisine güvenen hikâyeleri ödüllendirir; fazlasını söyleyenleri ise sessizce eleyip geçer.
Uzun zamandır uzak kaldığım beyaz perdeyle yeniden buluşurken, güne yalnızca bir film değil, geçmişi de ekledim. Huzurlu koltukta otururken Hüseyin Ağabey’in sert ahşap sandalyelerine, sık sık kopan filmin yeniden başlamasını yarı uykulu beklediğimiz yıllara uğradım. Zaman, sinema perdesinin önünde beni sessizce bir geçmişe, bir bugüne çağırdı…
Güven SERİN
YILI
TAKVİMDEN DEĞİL, VİCDANDAN BAŞLATANLAR
Yıl değişir ama herkesin içi değişmez. Takvim yaprakları düşer, yenileri asılır; fakat insanın içindeki yük, sevinç, eksiklik ve umut çoğu zaman yerli yerinde durur.
İşte tam bu eşikte, Tekirdağ’da sessizce yapılan küçük ama içten bir çalışma, bize yılın sadece bir zaman meselesi olmadığını hatırlatıyor.
Öğretmen kökenli yazar ve şair Hasan Akarsu, yeni yılı yüksek sesle karşılamayı değil, insana eğilerek selamlamayı seçenlerden.
Onun yılsonu-yılbaşı arasında gelenek haline getirdiği bu çalışma, bir kutlama metni olmanın çok ötesinde, bir vicdan yoklamasıdır. Kimleri anıyoruz, kimleri unuttuk, neyi yaşadık, neyi hep erteledik… Bunları bağırmadan, gösterişe kaçmadan soruyor.
Bedrettin Aykın’a, Osman Bozkurt’a yazılmış “Anı Şiir”ler, ölümü soğuk bir gerçek olarak değil de insanı tanımlayan bir hatıra olarak ele alıyor. Ne bir ağıt, ne bir süslü söz. Emek var, dostluk var, öğretmen sabrı var. İnsan, öleni anarken aslında kendi sorumluluğuyla yüzleşir.
Ardından gelen “Daha Çok Yaşamak” şiiri ise sadece edebi değil, açıkçası sosyolojik bir metindir.
Kış denizine girmeyen insan, sudan kaçan kedi,
daldan dala ürkek uçan kuş… Bu imgelerin hepsi şunu söylüyor:
Hayata mesafeli duran, hayatı da eksik yaşar.
Hasan Akarsu’nun dili tam da burada önem kazanır. İnsanı anlatırken onu yüceltmek yerine, ayağını yere bastırır. Çünkü bilir ki insan, doğadan ve çevresinden koptukça kendi içinden de uzaklaşır.
Ve yazının sonuna gelen o sade cümle…
“ 2026 yılınız barış, sağlık, mutluluk getirmesi dileğiyle.”
Bu bir nezaket cümlesi değildir sadece.
Bir öğretmenin, bir şairin,
İnsandan vazgeçmeyen bir
Kalemin ısrarıdır.
Tekirdağ’ın böyle insanlara çok ihtiyacı var. Yüksek sesle konuşanlara değil; derin sesle, seslerle düşünenlere.
Yılı takvimden önce vicdanla
başlatanlara…
Yeni yıl kapıdaysa, belki de mesele daha çok konuşmak değil;
Daha çok yaşamak, daha çok anlamak,
daha çok insan kalabilmek…
Eski yıl gider, yenisi gelir; fakat insan birbirini hatırlamıyorsa, ne giden tam gitmiştir, ne gelen gerçekten yenidir.
Eski yılın yükünü sırtından atmadan yeni yıla giren toplumlar bilirler ki, gerçek yenilenme takvimde değil; insanın insana yeniden bakabildiği yerde başlar.
Kutlu Olsun; üstünden atılmış yüklerin yeni yılı…
Güven SERİN
ANKARA RESİM ve HEYKEL MÜZESİ; KONUŞUYOR SANKİ
Kış aylarıydı. Bugünkü gibi. Ankara’nın insanın yüzünü değil, hafızasını yokluyordu. Ulus’ta yürürken, soğuğa rağmen Namazgâh Tepesi’ olarak bilinen yerde-tepede, insanın içini ısıtan o yapı karşıma çıktı:
Ankara Resim ve Heykel Müzesi. İçeri adım attığım anda anlıyor insan; burası sadece eserlerin sergilendiği bir bina değil, Cumhuriyet’in kendine bakmak için durduğu bir aynadır.
1927–1930 yılları arasında, mimar Arif Hikmet Koyunoğlu tarafından inşa edilen bu yapı, Birinci Ulusal Mimarlık Akımı’nın en bilinçli örneklerinden kabul ediliyor. Ne süs meraklısı, ne de soğuk bir resmiyet taşıyan bir yapı. Betonarmenin mühendislik aklıyla ulusal mimarlığın vicdanını burada aynı anlatımda buluşuyor. Bu bine bir yerde,”Nasıl görünmeliyiz?” sorusundan çok,”Nasıl durmalıyız?” sorusuna bir yerde cevap sunar.
Mustafa Kemal Atatürk Nutuk’u Türkiye Büyük Millet Meclisi kürsüsünden okurken, Ankara Resim ve Heykel Müzesi gibi mekânlar Cumhuriyet’in büyük tarafının sanat cephesini inşa ediyordu. Biri sözle tarihe not düşerken, diğeri renk, biçim ve hacimle Cumhuriyet’in estetik hafızasını kuruyordu. Bu bina, Nutuk’un sözcüklerle anlattığını sanat yoluyla görünür kılan mekânlardan biridir.
Müzenin salonlarında dolaşırken sadece eserlerle değil, sanatçıların bu mekâna yüklediği anlamla da karşılaşırsınız. İbrahim Çallı,”Resim bir memleket meselesidir” derken, sanatın bireysel bir heves değil, toplumsal bir sorumluluk olduğunu hatırlatıyor. Onun eserlerini bu binada yer alması, bu cümlenin güçlü bir karşılığıdır.
Bedri Rahmi Eyüboğlu ise başından beri sanatın halkla buluşmasını önemser ve şunu söyler:
“Bir resmin halka karışması,
ressam için en büyük sınavdır.”
İşte bu yüzden Ankara Resim ve Heykel Müzesi, sanattan uzak oldukları düşünenleri bile içeri davet eder. Buradaki sanat kibirli değildir. Bağırmaz ama susmaz da. Tanıklık eder. Bir ülkenin kendini kurarken sanatı nereye koyduğunu gösterir.
Cumhuriyet bu binada anlatılmakla birlikte hissediliyor da. Duvarlardaki ölçü, salonlardaki denge, boşluklarda ise başka bir mimari bilinç saklıdır. Bu mekân bize şunu öğretir:
Cumhuriyet, sadece bir yönetim biçimi değil; bir estetik ahlaktır.
Ve insan bu müzeden çıktığında, Ankara’nın ayazı halen yüzünüze vururken, içinden şu sözcükler geçiyor:
Bu ülke, sanatı sonradan eklemedi; temeline koydu…
Güven SERİN
AY BULUTTA SAKLANIR: GANOSLAR DİYARI
Yeniköy, Ganoslar Dağları’ın yüksek bir tepesinde kuruludur. Derin Manastır Vadisi’ne Kuzeyden ve Kuzeybatıdan bakan bu eski yerleşim, sadece bir köy değil; yüzyıllardır sessizliğin, rüzgârın, marifetin ve bekleyişin biriktirdiği bir hafızadır. Eski bir Rum köyü oluşu, taşlarına, taş duvarlarına ve patikalarına halen bir fısıltı bırakır. Geceleri ise bu fısıltılar, insanın iç sesine karışır, adeta süzülür…
O gece, tam da bu yükseklikte, yıldızlara yakın ama bulutlara teslim bir gecede kamp kurduk. Ay, buluta saklanmıştı. Gökyüzü cömert değildi; yalnızca bir anlığına kuzey yıldızları göründü, o kadar. Ama bazen insan için bir an, bir ömürlük suskunluğu açmaya yeter.
Kamp ateşi…
Sadece doğru yerde, çevreye zarar vermeyecek bir şekilde, kontrol altında yakılan bir ateş. Ne doğaya meydan okuyan ne de onu tüketen bir ateş. Sadece ısınmak için değil; durmak, bakmak ve dinlenmek için…
O gecenin en büyük emeği, yörenin çocuğu Yunus Usta’ya aitti. Yunus Çakır…
El marifetiyle, sakinliğiyle, geceyle kurduğu o sessiz anlaşmayla. Taşlara sevgiyle dokunur, ateşi aceleye getirmez. Sanki kamp ateşiyle değil, ateş onunla konuşur. Böyle insanlar vardır; bulundukları yerde gürültü, şamata artmaz, aksine dünya yavaşlar.
Bizimle her zaman olmasa da zaman zaman bu halka içine dâhil olan Bülent Yorulmaz’ı da anmadan geçemeyiz! Fazla söze gerek duymaz; varlığıyla alan açar, farklılığıyla tebessüm ettirir. İşte bu yüzden, geceyi paylaşanlar arasında adı sessizce ama onurla durur.
Ve yaşlı meşe…
Kurumuş dallarıyla, gövdesiyle, ateşte bize verdiği son ısıyla. Ona bir kayacak olarak değil, bir emanet gibi yaklaştık. Isındık ama eğildik de. Minnetle…
Gecenin koynunda, kamp ateşi etrafında sohbet sürerken bir an geldi…
Eylülzede çaldı.
“Ay bulutta saklanır/Eylül gözlerine doğduğu gece…”
Sözler ateşten yükseldi, dallara takıldı, gökyüzünde kayboldu. O an, hepimiz sanki geceyle birlikte başka bir eşiğe geçtik. Yaşlı meşe, sözcükler ve nağmeler arasında; zamanın aceleciliği geride kaldı. Kimse konuşmadı. Zaman bile akmadı. Çünkü bazı anlar, anlatılamaz; sadece kavramalın bile sessiz kaldığı, tükendiği bir aralıkta; sadece yaşanır…
Sabah kamptan ayrılmadan önce…
Ateşin külleri halen sıcakken, sade bir kamp kahvaltısına oturduk. Tam o sırada, dağların yamaçlarından köpek sesleri gelmeye başladı. Avcıların domuz avı için saldığı köpekler, bu kez yaşlı ve çok büyük bir tavşanın peşindeydi.
Köpeklerin sesi yaklaştı. Taşların arasından, otların, ağaçların içinden…
Derken o tavşan, bütün yorgunluğuyla kamp alanımıza kadar geldi. Bir an durdu. Büyük, yaşlı gözleriyle bize baktı. O bakışta ne kaçış vardı ne öfke; sadece tükenmişlik.
Göz göze geldik.
Kimse konuşmadı.
O an, dağ sustu.
Beş on dakika sonra üç el silah sesi duyuldu. Kovalamaca bitti. Tavşan da…
İçimizde bir hüzün kaldı. Derin, ağır ve kolay geçmeyecek bir hüzün. Çünkü bu sadece bir hayvanın ölümü değildi; doğayla kurduğumuz ilişkinin ne kadar kırılgan olduğunu yeniden hatırlatan bir andı.
İşte tam da bu yüzden… Ganoslar-Işıklar Bölgesi’nin, gecikmeden milli park sorumluluğu içinde ele alınması gerekiyor. Bitki örtüsünün, hayvan çeşitliliğinin, yaban hayatının; daha ciddi, daha bilimsel ve daha vicdanlı bir koruma altına alınması şart. Bu dağlar sadece manzara değil; canlı, nefes alan bir bütün…
Yazdığım, sadece bir kamp yazısı değildir. Bir kültür, bir duruş, bir yavaşlama bir sorumluluk çağrısı…
Ganoslar’da ay görünmedi o gece.
Ama
insan,kendini biraz daha net gördü.
Güven SERİN
